به موجب بند ۲ از مادهی ۲ اساسنامه ی مؤسسه ی پژوهشی برنامه ریزی درسی و نوآوری های آموزشی انجام دادن طرحهای پژوهشی بنیادی کاربردی برای بهبود کیفی برنامههای آموزشی و درسی از اهم وظایف مؤسسه است. لذا در این بخش از فصلنامه در هر شماره چکیده ی حداقل دو طرح تحقیق پایان یافته برای اطلاع خوانندگان محترم به ویژه مقامات مسئول و دست اندرکاران آموزش و پرورش کشور ارائه خواهد شد. در این شماره چکیده ی دو تحقیق که جنبه ملی داشته اند (اولی تحقیق بنیادی و دومی تحقیق کاربردی است) معرفی خواهد شد.
عنوان طرح ۱- بررسی توان ذهنی و درک مفاهیم دانش آموزان دوره ی ابتدایی به منظور تعیین استانداردهای آموزشی مجری: خانم دکتر پریرخ دادستان - عضو هیأت علمی دانشگاه تهران ناظران: آقای دکتر کیامنش و خانم دکتر پروین کدیور
تاریخ شروع طرح: ۱۳۷۵ پایان : ۱۳۷۶
چکیده ی طرح این پژوهش با هدف دست یابی به معیارها و ارائه پیشنهادهایی جهت متناسب ساختن برنامه ها با میزان تحول عقلی و تواناییهای ذهنی کودکان دوره ی ابتدایی انجام پذیرفته است. متغیرهای این پژوهش عبارت اند از سن دانش آموزان پنج پایه تحصیلی دوره ی ابتدایی به عنوان متغیر مستقل، ۱۸ آزمون در قلمروهای عملیات عینی ردیف کردن و طبقه بندی نگهداری ذهنی فیزیکی مقدار ماده وزن حجم)، عدد، شکل گیری فضا بر اساس مفاهیم طول، سطح و حجم فضایی زمان و هم چنین مفاهیم اخلاقی و مذهبی ( خدا ) دروغ و (مرگ) به عنوان متغیرهای وابسته جنس و شرایط اقتصادی - اجتماعی متغیرهای تعدیل کننده و سلامت جسمانی و تناسب پایه تحصیلی و سن دانش آموزان متغیرهای کنترل هستند. 1400 دانش آموز دختر و پسر ۵۵۹ معلم و ۴۰ کارشناس برنامه ریزی و تألیف کتابهای درسی نمونهی آماری این تحقیق را تشکیل میدهند که به منظور دست یابی به منطق برنامه ها و محتوای کتابهای درسی دوره ابتدایی انجام شده است. روش اجرای آزمونها روش بالینی پیاژه بوده است. آماری یافته های این تحقیق در سطح توصیفی با محاسبه ی فراوانی، درصد، میانگین و انحراف استاندارد و در سطح تحلیلی با آزمونهای U «مان ویتنى»، تحلیل واریانس کروسکال - والیس آزمون t برای دو گروه مستقل، تحلیل واریانس یک طرفه و مقایسههای چندگانه ی توکی «HSD» انجام شده است. یافتههای نهایی پژوهش نشان میدهند که
شکل گیری پاره ای از مفاهیم منطق ،روابط نگهداریهای ذهنی مقدار ماده وزن و عدد و همچنین مفهوم (مرگ به طور تقریبی مانند دیگر کشورهای جهان است؛ در حالی که برخی دیگر از مفاهیم (مانند) طول و سطح) با تأخیر قابل ملاحظه ای (تقریباً ۴ سال)استقرار می یابند و بالاخره ، شاهد شکست کامل آزمودنیهای نمونه ی تحقیق در قلمرو عملیات طبقه بندی ساخته شدن مختصات فضا و زمان و مفاهم اخلاقی تا پایان مرز سنی این تحقیق هستیم در حالی که نتایج اکثریت قریب به اتفاق تحقیقات کشورهای دیگر حاکی از استقرار این مفاهیم در محدوده ی سنی ۱۰ تا ۱۲ سالگی است. نتایج حاصل از این تحقیق، مبین تأثیر شرایط اقتصادی - اجتماعی بر تحول توانمندیهای ذهنی است. اکثر معلمان در تمامی پایههای تحصیلی و همه ی دروس بر عدم تناسب محتوای کتابهای درسی با سطح تواناییهای شناختی دانش آموزان صحه گذاشته اند.
اکثریت قریب به اتفاق کارشناسان به لزوم تطبیق برنامه ها و کتابها با سطح توانایی های دانش آموزان تأکید کردهاند؛ با وجود این به هیچ وجه مشخص نیست که مبنای سطح درک و دریافت شاگردان چه بوده است. این کارشناسان فرض یکسان بودن فرایند تحول کودکان ایرانی با کودکان کشورهای پیشرفته صنعتی را پذیرفته.اند بدین ترتیب یافتههای این پژوهش از یک سو، ناتوانمندی نسبی دانش آموزان ما را در قلمروهای شناختی، اخلاقی و متافیزیکی و از سوی دیگر، محدودیت آمادگیها و قابلیتهای آموزشی معلمان و نیز امکانات برنامه ریزان را منعکس می سازند.
عنوان طرح 2- بررسی پیشنهادهای معلمان مجرب ، کشور کارشناسان و پژوهشگران درباره ی محتوای آموزشی کتابهای درسی دوره ی ابتدایی از هفت منظر مجری: احمد حج فروش ناظر: مهندس جعفر علاقه مندان
تاریخ شروع طرح: ۱۳۷۸ پایان: ۱۳۷۹
چکیده ی طرح نتایج تحقیقات انجام شده درباره ی آموزش و پرورش دوره ی ابتدایی حاکی از مشکلات و نارسایی های زیاد در برنامههای درسی این دوره .است با توجه به اهمیت آموزش ابتدایی به عنوان سنگ بنای زیرین نظام تعلیم و تربیت کشور سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی بازنگری و اصلاح برنامه های درسی این دوره و ایجاد تحول کیفی در آموزش و پرورش کودکان ۶تا ۱۰ سال کشورمان را در اولویت فعالیتهای خود در برنامه ی سوم توسعه قرار داد در اجرای اولین گام این تحول و در فرایندی نظام دار کتابهای درسی دوره ی ابتدایی در سه نوبت و در مجموع به وسیله ی ۱۲۰۰ نفر از معلمان مجرب و ۱۲۰ نفر از کارشناسان از هفت منظر در بوته نقد و بررسی عمیق قرار گرفت. به این ترتیب که ابتدا معلمان مجرب و صاحب نظر هر استان به مدت دو ماه همه ی کتاب درسی دوره ی ابتدایی را از هفت منظر زیر بر اساس معیارهای ویژه نقد و بررسی کردند. 1- تربیت دینی، ۲- ابعاد روان شناختی، ۳- تربیت اجتماعی - تربیت هنری و زیباشناسی ۵- مهارتهای زبان آموزی ۶ علوم پایه و خلاقیت و - سازمان و تناسب محتوا. ابزار گردآوری اطلاعات پژوهش فرمی بر اساس معیارهای نقد و بررسی هر کتاب درسی است که در دو قلمرو «۱- بررسی وضع موجود و 2- پیشنهاد مطلوب» تنظیم شده است. هفت معیار نقد و بررسی کتابهای درسی ابزار تجزیه و تحلیل دادههاست که از چهارچوب نظری تحقیق حاصل شده است. در مرحله ی دوم پس از بررسی گزارشهای استانی مربوط به هر یک از منظرهای هفت گانه به وسیله ی کارشناسان دفتر برنامه ریزی و تألیف کتابهای درسی نتیجه طی ۱۸۰ گزارش در قالب فرم شماره ی ۲ (مشابه ابزار اولی همراه با تغییرات جدید) در همایش مشترک منتخب معلمان مجرب کشور و کارشناسان به نظر خواهی گذاشته شد (۲۰۵ نفر از معلمان مجرب منتخب استانها و ۱۲۰ نفر از کارشناسان سازمان و آموزش ابتدایی در این همایش پنج روزه در تنکابن شرکت داشتند.) در مرحله ی سوم، مؤسسه ی پژوهشی سازمان مأموریت یافت که ضمن بررسی همهی گزارشهای تهیه شده در مراحل اول و دوم که (متجاوز از ۲۰ هزار صفحه بود) گزارش نهایی این تحقیق را زیر نظر مهند علاقه مندان، رئیس سازمان، تهیه کند. نتایج این تحقیق هزاران پیشنهاد سازندهی معلمان و کارشناسان را درباره ی ۲۶ عنوان کتابهای درسی دوره ی ابتدایی در بر میگیرد. لازم به ذکر است که پیشنهادهای ارائه شده نه تنها تغییرات وسیعی را در محتوای آموزشی به همراه دارد بلکه تحقق بسیاری از یافتههای این پژوهش، موکول به ایجاد تحول کیفى و بنیادی در برنامه های درسی دوره ی ابتدایی است که باید با انجام پذیرفتن پژوهشهای مکمل و فعالیتهایی که در برنامه ی سوم توسعه پیش بینی شده است جامه ی عمل بپوشد. برای دست یابی به نتایج پژوهش لازم است به فصل چهارم گزارشهای بیست و سوم تا بیست هفتم از اسناد تحقیق مراجعه کرد.
