تحلیلی بر جایگاه عادت و عاملیت در پرورش انسان: ژرف‌اندیشی در آرای تربیتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران

2 دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران

چکیده

هدف پژوهش حاضر شناسایی جایگاه «عادت» و «عاملیت» در پرورش انسان است. روش پژوهش، «تحلیل مفهومی» است که ناظر بر فراهم آوردن تبیین روشن از معنای یک مفهوم به‌واسطة توضیح دقیق ارتباطات آن با سایر مفاهیم است. عادت حالتی است در وجود انسان که در اثر کنش‌های تکراری پدید می‌آید و به‌تدریج دشواری انجام آن کنش را آسان می‌کند. عاملیت نیز بر مفاهیمی نظیر آزادی عمل، مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی در بروز یک کنش استوار است و از مبادی میلی، معرفتی و ارادی در وجود انسان نشئت می‌گیرد. مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش عبارت‌اند از:
ضرورت پرورش عاملیت در فرایند تربیت و عقب راندن موقت آن؛
رفع مسئولیت متربی هنگام سلب عاملیت؛
نفی مطلق‌انگاری در پرورش عاملیت به دلیل امکان خطا در مبادی عمل؛
وابستگی خودکنترلی در عاملیت به بلوغ ایمانی و معرفت ارزشی عامل؛
ارزش مضاعف عادت‌های هوشیار به سبب شکل‌گیری در بستر عاملیت؛
ارزشمندی عادت‌های ناهوشیار هنگام ضعف عاملیت؛
نقش مؤثر عادت‌های ناهوشیار در تقویت مبادی عمل، محدودیت عادت‌های هوشیار در وابستگی به مبادی عمل؛
جلوگیری از زوال عادت‌ها از طریق ایجاد پیوند با محرک‌های ارزشی و عاطفی.
نتیجة این پژوهش نشان داد که عادت‌های هوشیار، در بستر عاملیت شکل می‌گیرند و با آن معارض نیستند. این عادت‌ها در جایگاه غایت مطلوب، با پرورش عاملیت در تعارض‌اند و در مقام تسهیل‌کننده، مکمل رشد عاملیت هستند. همچنین در منظومة تربیتی، پرورش «عاملیت» و «عادت‌های هوشیار» در جایگاه «اهداف واسطی» و پرورش «عادت‌های ناهوشیار» در جایگاه «اهداف ابزاری» قرار دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of the position of the habit and agency in human education: Deep thinking on the educational views

نویسندگان [English]

  • marzieh dehghani 1
  • mona afzali qadi 2
1 tehran university
2 imam sadiq university
چکیده [English]

The present study aims to identify the position of the habit and agency in human education. The method of this study was the conceptual analysis, focusing on defining clearly the meaning of the concept by explaining accurately its relationships with the other concepts. The habit is a human state which is created by the repeated actions and it gradually eases the difficulties of doing the action. The agency is based on the concepts like the freedom of action, accepting the responsibility, and accountability in revealing an action and it stems from the desire, epistemological, and voluntary basis in the human existence. The most important findings of this research include the necessity of nurturing the agency in the process of training and postponing it temporarily, eliminating the responsibility of the learner when divesting the agency, negating the absoluteness in the development of the agency due to the possibility of mistake in the basis of the action, the dependence of the self-control in agency to the faith maturity and the value knowledge of the agent, the double value of the conscious habits due to forming in the context of the agency, the value of the unconscious habits during the agency weakness, the effective role of the unconscious habits in strengthening the basis of the action, the limitations of the conscious habits in the dependence on the basis of the action, and preventing the decline of the habits through linking with the value and the emotional stimuli. The results showed that the conscious habits are formed in the context of the agency and they do not contradict it. The unconscious habits, in the position of the desired end, are in conflict with nurturing the agency, and as the facilitator complement the agency development. Also, nurturing "the agency" and "the conscious habits" act as "the mediating goals" and nurturing "the unconscious habits" act as "the instrumental goals" in the educational system. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Agency
  • habit
  • Education
  • Desire Basis
  • Epistemological Basis
  • Voluntary Basis
قرآن کریم. ترجمة ناصر مکارم شیرازی.
 ارسطو. (1381). اخلاق نیکوماخس (ترجمة ابوالقاسم پورحسینی ج 1). تهران: نشر دانشگاه تهران.
 اُلسون، متیو اچ؛ و هرگنهان، بی.آر. (1392). مقدمه‌ای بر نظریه‌های یادگیری (ترجمة علی‌اکبر سیف). تهران: انتشارات دوران.
 آزادمنش، سعید؛ سجادیه، نرگس؛ و باقری، خسرو. (1395). تبیین اهداف و ملاحظات تربیت اخلاقی کودک با نظر به مفهوم عاملیت انسان در اندیشه اسلامی. تربیت اسلامی، 11(23)، 1-25.
 باقری، خسرو. (1375). انسان بهمنزله عامل: بحثی تطبیقی درباره نقش پیشفرضها در روان‌شناسی. فصلنامه حوزه و دانشگاه ویژه کنفرانس انسان‌شناسی. 9، 22-28.
 باقری، خسرو. (1385). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی (ج 1). تهران: انتشارات مدرسه.
 باقری، خسرو؛ و خسروی، زهره. (1385). بررسی تطبیقی عاملیت آدمی در نظریه‌ای اسلامی در باب عمل و نظریه انتقادی هابرماس. حکمت و فلسفه، 2(3)، 7-22.
 دیویی، جان. (1334). اخلاق و شخصیت (ترجمة مشفق همدانی). بی‌جا: نشر صفیعلی‌شاه.
 رضوی طاهری، سمیه. (1391). بررسی استلزام‌های مفهوم عاملیت انسانی در اندیشه اسلامی برای تربیت در دوران کودکی (پایان‌نامة کارشناسی ارشد). دانشگاه تهران، تهران.
 روسو، ژان ژاک. (1390). امیل (ترجمة غلامحسین زیرک‌زاده). تهران: نشر ناهید.
 سجادیه، نرگس؛ و سورانی، سمیه. (1396). نگاهی تطبیقی به اندیشه افلاطون و ارسطو درباره عادت: چالشی بر سر مفهوم و کاربرد. علوم تربیتی، 6(2)، 25-48.
 شریعتمداری، علی. (1386). اصول و فلسفه تعلیم‌وتربیت. تهران: نشر امیرکبیر.
 شکوهی، غلامحسین. (1395). مبانی و اصول آموزش‌وپرورش. مشهد: به‌نشر.
 طاووسی، فرزانه. (1393). بررسی مسئله عادت در تعلیم‌وتربیت بر اساس نظریه انسان عامل (پایان‌نامة کارشناسی ارشد). دانشگاه شاهد، تهران.
 طباطبایی، محمدحسین. (1374). تفسیر المیزان (ترجمة محمدباقر موسوی همدانی). ج 15. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. (اثر اصلی در سال 1417 ق چاپ شده است).
 غزالی، ابوحامد محمد. (1368). کیمیای سعادت. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
 غزالی، ابوحامد محمد. (1374). احیاء علوم الدین (ترجمة مویدالدین محمد خوارزمی). به کوشش حسین خدیو جم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
 قرشی، علی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
 کریمی، عبدالعظیم. (1396). تربیت چه چیز نیست؟ تهران: نشر منادی تربیت.
 کومبز، جرالد. آر؛ و دنیلز، لو روی بی. (1388). پژوهش فلسفی، تحلیل مفهومی. شورت، ادموند سی. روش‌شناسی مطالعات برنامة درسی (ترجمة محمود مهرمحمدی و همکاران). تهران: سمت.
 گوتک، جرالد آل. (1387) مکاتب فلسفی و آراء تربیتی (ترجمة محمدجعفر پاک‌سرشت). تهران: نشر سمت. (اثر اصلی در سال 1997 چاپ شده است).
 محمدی، محمدجعفر. (1395). تحلیل تطبیقی عادت در قرآن و روان‌شناسی با تاکید بر مبانی و روش‌ها (پایان‌نامة دکترا). دانشگاه قرآن و حدیث، قم.
 مطهری. مرتضی. (1386). تعلیم‌وتربیت در اسلام. تهران: نشر صدرا.
 نقیب‌زاده، میرعبدالحسین. (1386). نگاهی به فلسفه آموزش‌وپرورش. تهران: نشر طهوری.
 Bandura, Albert. (2008). Reconstrual of “Free Will” From the Agentic Perspective of Social Cognitive Theory. In John Baer. James C. Kaufman & Roy F. Baumeister. Are We Free? Psychology and Free Will. (68-127). Oxford University Press.
 Banks. James A. (2012). Encyclopedia of Diversity in Education (Volume 1). SAGE Publication
 Breese. James. (2012). Freedom and Choice in Education (RLE Edu K). Routledge Publication.
 Dewey, John. (2007). Experience and Education. Simon and Schuster.
 Elder, GH. Jr. (1994). Time, Human Agency, and Social Change: Perspectives on the Life Course. Social Psychology Quarterly, 57(1), 4-15.
 Ibrahim, S., & Alkire, S. (2007). Agency and empowerment: A proposal for internationally comparable indicators. Oxford development studies, 35(4), 379-403.
 Jacob Schem, Alexander. (1881). The Dictionary of Education and Instruction: A Reference Book and Manual on the Theory and Practice of Teaching. Edition by Henry Kiddle, Alexander Jacob Schem. Compiled by William Harold Payne. E. Steiger & Company Publication. Original from Harvard University.
 Locke, John. (1779) Digitized (2007). Some Thoughts Concerning Education. J. and R. Tonson Publication (Original from Oxford University).
 Locke, John. (1968). The Educational Writings of John Locke: A Critical Edition. CUP Archive Publication.
 Mayr, Erasmus. (2011). Understanding Human Agency. OUP Oxford Publication.
 Musolf, Gil Richard. (2003). Structure and Agency in Everyday Life: An Introduction to Social Psychology. Rowman & Littlefield Publication.
 Radestock, Paul. (1886). Habit and Its Importance in Education: An Essay in Pedagogical. D.C. Heath & Company Publication. Original from University of Minnesota.
 Sen, Amartya. (1985). Well-Being, Agency and Freedom: The Dewey Lectures 1984. The Journal of Philosophy. 82(4), 22-169.
 Sturt, Mary. Oakden, E. C. (1999). Volume 29 of International library of psychology: Developmental psychology. Psychology Press Publication.
 Ward, lee. (2010). John Locke and Modern Life. Cambridge University Press Publication.