نوآوری‌های آموزشی

نوآوری‌های آموزشی

تحلیل محتوای مسائل زیست‌محیطی و زمین پاک در کتاب های علوم‌تجربی دوره متوسطه اول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدیرگروه پژوهشی علوم پایه، پژوهشکدة برنامه ریزی درسی و نوآوریهای آموزشی، دانشیار پژوهشگاه مطالعات آموزش وپرورش، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. تهران- ایران
10.22034/jei.2026.560786.3367
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای کتاب‌های علوم‌تجربی پایه‌های هفتم، هشتم و نهم بر اساس مؤلفه‌های سواد زیست‌محیطی و زمین پاک انجام شده است. روش تحقیق اسنادی و مبتنی بر تحلیل محتوای توصیفی و جامعه آماری شامل سه جلد کتاب علوم‌تجربی دوره متوسطه اول در سال تحصیلی ۱۴۰۲–۱۴۰۳ بود که به روش تمام‌شمار بررسی شدند. در این پژوهش حجم نمونه با جامعه آماری برابر است. ابزار پژوهش، سیاهه تحلیل محتوای محقق‌ساخته بود که روایی آن با نظر خبرگان حوزه محیط زیست، شیمی، زیست‌شناسی و زمین‌شناسی و پایایی آن با روش توافق بین صاحبنظران (۹۱٪) تأیید شد و روش تحلیل داده‌ها توسط آمار توصیفی شامل فراوانی و درصد، همراه با مثلث‌سازی داده‌ها بین سه رکوردر، انجام شد. نتایج نشان داد بیشترین فراوانی مؤلفه‌ها در حوزه «معضلات محیط زیست» به زیرمؤلفه «آلودگی هوا» و «سیلاب و فرسایش خاک» تعلق داشت و مؤلفه مهمی‌ همچون "مهارت‌های فردی در زمین پاک" کمتر مورد توجه قرار گرفته‌است. همچنین در برخی مهارت‌های مرتبط با زمین پاک مانند «مدیریت پسماند» و «بازیافت» سهم بسیار کمی مشاهده شد. یافته‌ها حاکی از آن است که در تألیف این کتاب‌ها، توجه به آموزش عملی و گسترده مفاهیم زیست‌محیطی ضروری است. بر اساس نتایج، پیشنهاد می‌شود بازنگری محتوای کتاب‌های علوم با تأکید بر موضوعات زمین پاک و مهارت‌های زیست‌محیطی صورت گیرد تا دانش‌آموزان به طور جامع و پایدار با این مفاهیم آشنا شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Content Analysis of Environmental Issues and Clean Earth in Experimental Science Textbooks for Junior High School

نویسنده English

Ashrafoalsādāt Shekarbāghāni
(PhD), Head of the Basic Sciences Research Group, Research Institute of Curriculum Planning and Educational Innovation, Associate Professor at the Research Institute for Education, Organization for Educational Research and Planning, Tehran, Iran
چکیده English

The present study aimed to analyze the content of experimental science textbooks for seventh, eighth, and ninth grades based on the components of environmental literacy and clean earth. The research method was documentary and based on descriptive content analysis, and the statistical population included three volumes of experimental science textbooks for junior high school in the academic year 1402-1403, which were examined using the full-scale method. In this study, the sample size is equal to the statistical population. The research instrument was a researcher-made content analysis checklist, whose validity was confirmed by experts in the fields of environment, chemistry, biology, and geology, and its reliability was confirmed by the agreement method between coders 91%. The results showed that the highest frequency of components in the field of "environmental problems" belonged to the subcomponents of "air pollution" and "flooding and soil erosion", and an important component such as "personal skills in clean land" was less considered. Also, a very small share was observed in some skills related to clean land such as "waste management" and "recycling". The findings indicate that in the writing of these books, attention to practical and extensive training in environmental concepts is essential. Based on the results, it is suggested that the content of science books be revised with an emphasis on clean land topics and environmental skills so that students become familiar with these concepts in a comprehensive and sustainable manner.

کلیدواژه‌ها English

Content analysis
environmental literacy
clean land
experimental sciences
first year of secondary school
بازوبندی، محمدحسن، مظلوم، غلامرضا، و مهدوی، لطف‌الله. (۱۴۰۱). بررسی میزان توجه به مؤلفه‌های زیست‌محیطی در کتاب‌های علوم تجربی دوره اول متوسطه بر اساس روش آنتروپی شانون. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، 24(12)،  17-30. https://sanad.iau.ir/Journal/jest/Article/838687
پورمعصوم، بهمن، فیاض، ایراندخت، و بازرگان، سیمین. (۱۳۹6). شکل‌گیری سواد زیست‌محیطی کودکان بر اساس برنامه درسی راهبردی، برنامه‌ریزی چندبعدی و بسته یادگیری چندرسانه‌ای. فصلنامه تعلیم و تربیت، 33(1)، ۹-۳۲. https://qjoe.ir/article-1-329-fa.html
سلیمیان ریزی، مینا، امینی، محمد، و مدنی، سید احمد. (۱۳۹۸). ارزیابی سواد زیست‌محیطی دانش‌آموزان و چالش‌های اجرایی آموزش محیط‌زیست در مدارس متوسطه. پژوهش‌های برنامه درسی، 9(2)، ۲۸۸-۳۱۲. https://doi.org/10.22099/jcr.2020.5536
طاووسی، رقیه، سیمی‌کانی مزارعی، مصطفی، و طالبی، احسان. (۱۳۹۸). تحلیل محتوای کتاب علوم‌تجربی پایه ششم ابتدایی بر اساس الگوی مریل در سال تحصیلی ۱۳۹۷۱۳۹۸. پویش در آموزش علوم پایه، 5(16)، ۲۵-۴۱. https://basicscience.cfu.ac.ir/article_968.html
عباس‌زاده، محمد، و شمسی متنق، فرهاد. (۱۳۹۹). دقت‌مندی در تحقیق کیفی. مجله جامعه‌شناسی ایران، 21(2)، ۶۷-۹۵. https://doi.org/10.22034/jsi.2020.244213
فاضلی، فایزه، و مهدوی ایکدلو، فریده. (۱۳۹۸). بررسی وضعیت محتوای زیست‌محیطی موجود در کتاب‌های درسی علوم‌تجربی دوره آموزش عمومی. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، 21(1)، ۲۲۷-۲۴۳. https://sanad.iau.ir/Journal/jest/Article/839836/FullText
کرامتی، انسی، و احمدآبادی، زهرا. (۱۳۹۷). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی علوم‌تجربی دوره اول متوسطه از لحاظ توجه به آموزش‌های زیست‌محیطی. پژوهش‌های برنامه درسی، 8(1)، ۲۲۰-۲۲۶. https://doi.org/10.22099/jcr.2018.4955
گودرزی، سحر، و امیدعلی، مهدی. (۱۴۰۲). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی علوم تجربی دوره ابتدایی و متوسطه اول و مقایسه آنان از لحاظ میزان توجه به معضلات زیست‌محیطی [مقالة ارائه‌شده در کنفرانس]. اولین کنفرانس بین‌المللی روان‌شناسی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی و فلسفه، بابل، ایران. https://civilica.com/doc/1698332
معروفی، یحیی، و پناهی توانا، صادق. (۱۳۹۳). جایگاه مؤلفه‌های هویت ملی مذهبی در محتوای کتاب‌های ادبیات فارسی دوره متوسطه. فصلنامه تعلیم و تربیت،30(4)، ۸۳-۱۰۴. http://qjoe.ir/article-1-187-fa.html
AlDarayseh, A. S., & AlHawamdeh, B. (2024). Science textbooks as education resources for sustainability: A content analysis. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 20(1), Article em2383. https://doi.org/10.29333/ejmste/13963
Lee, D. B., & Kang, D. (2023). Environmental literacy in ethnic Korean textbooks in China. Cogent Education, 10(2), Article 2256201. https://doi.org/10.1080/2331186X.2023.2256201
Teddlie, C., & Tashakkori, A. (2009). Foundations of mixed method research: Integrating quantitative and qualitative techniques in the social and behavioral sciences (1st ed.). Sage Publications.
Vojíř, K., & Svobodová, S. (2024). Environmental literacy curriculum: An analysis of science textbooks for lower-secondary education. Journal of Biological Education, 59(5), 799–817. https://doi.org/10.1080/00219266.2024.2386275

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 31 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 28 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 28 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1405