نوآوری‌های آموزشی

نوآوری‌های آموزشی

طراحی و اعتباربخشی الگوی مطلوب برنامه درسی فطرت محور برای دوره ابتدایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری برنامه ریزی درسی، گروه مطالعات تربیتی و برنامه ریزی درسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد گروه برنامه ریزی درسی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
3 دانشیار گروه برنامه ریزی درسی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی سمت، تهران، ایران
4 استاد گروه برنامه ریزی درسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش با هدف طراحی و اعتباربخشی الگوی مطلوب برنامه درسی فطرت محور برای دوره ابتدایی انجام شده است. بنابراین روش از نوع سنتزپژوهی است. جامعه آماری شامل؛ کلیه اسناد بالادستی از جمله سند تحول بنیادی، برنامه درسی ملی و منابع و مقالات علمی مرتبط با برنامه درسی فطرت محور برای دوره ابتدایی و مصاحبه با صاحب نظران و افراد خبره در خصوص برنامه درسی فطرت محور که تعداد 12 نفر و با رویکرد مبتنی بر هدف و به روش نمونه‌گیری متوالی تا رسیدن به اشباع داده‌ها انتخاب شدند. جهت اعتباربخشی الگوی طراحی شده گروه کانونی کوچک که متشکل از 7 تن از اعضای هیئت علمی باسابقه و دارای تجربه کار در حوزه فطرت گرای توحیدی انتخاب شدند. جهت تجزیه و تحلیل داده ها از روش سیستماتیک که به استراوس و کوربین نسبت داده می شود و شامل سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی می باشد، استفاده شد. بر اساس نتایج حاصل 10 مولفه و105 شاخص پیشنهادی استخراج گردید. به این ترتیب که برای مولفه منطق و چرایی 11، اهداف 12، محتوی و سازماندهی 13، فعالیتهای یادگیری 22، نقش معلم 9، مواد و منابع 10، گروه بندی 7، مکان 8، زمان 4و سنجش و ارزشیابی 9 شاخص استخراج شد. در نهایت نتایج حاصل از اعتباربخشی نشان داد که الگوی طراحی شده از اعتبار خوبی برخوردار است. بنابراین الگوی تدوین شده برنامه درسی فطرت محور برای دوره ابتدایی جهت پاسخ به نیازهای فطری دانش آموزان در مواجهه با گستره فضاهای غیراخلاقی و مجازی و کمک به برنامه ریزان و دست اندرکاران نظام آموزشی در جهت تدوین برنامه درسی متناسب با ویژگی های جامعه اسلامی- ایرانی و اصلاح برنامه های درسی پیشنهاد می گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Design and Validation of a Fitrah-Based Curriculum Model for Primary School (Reflecting the Innate Human Disposition)

نویسندگان English

Rojina Ahmadpour 1
Hassan Maleki 2
Mohammad Armand 3
َAlireza Assareh 4
1 PhD student in Curriculum Planning, Department of Educational Studies and Curriculum Planning, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Curriculum Planning, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Curriculum Planning Department, Samt Humanities Research and Development Institute, Tehran, Iran
4 Professor, Department of Curriculum Planning, Faculty of Humanities, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
چکیده English

This study was conducted with the aim of designing and validating a desired Innate Disposition-Oriented curriculum model for the elementary school level. Accordingly, a qualitative research design based on synthesis methodology was employed. The statistical population included all upstream documents, such as the Fundamental Transformation Document, the National Curriculum, scientific resources and articles related to the Innate Disposition-Oriented curriculum for elementary education. In addition, interviews were conducted with 12 experts in this field, selected through purposive sampling and sequential method until data saturation was achieved. To validate the designed model, a focus group of 7 faculty members with academic experience in the domain of Innate Disposition-Oriented education was chosen. The data analysis was conducted using the systematic grounded theory method of Strauss and Corbin, including open, axial, and selective coding. Based on the findings, 10 components and 105 proposed indicators were extracted. These include: 11 indicators for logic and rationale, 12 for objectives, 13 for content and structure, 22 for learning activities, 9 for teacher’s role, 10 for materials and resources, 7 for grouping, 8 for location, 4 for time, and 9 for evaluation and assessment. The results of the validation process confirmed that the designed model enjoys strong validity. Consequently, the developed model serves to address the innate needs of students in confronting various immoral and virtual challenges, and offers a foundation for curriculum developers and educational practitioners to design a curriculum aligned with the cultural and religious characteristics of Iranian-Islamic society.

کلیدواژه‌ها English

"؛ Curriculum"؛ Innate Disposition-Oriented"؛ design"؛
"؛ validation '؛
'؛ Primary School"
ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله. (1404 ق.). شرح نهج البلاغه (ج 6). کتابخانه آیت الله مرعشی.
اشرفی سلطان احمدی، زینب، کیهان، جواد، ملکی آوارسین، صادق، و یاری حاج عطالو، جهانگیر. (1400). طراحی الگوی مطلوب برنامه درسی تربیت دینی در دوره پیش دبستانی. نشریه مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 6 (18)، 22-41. https://doi.org/10.52547/qaiie.6.1.7
امیری، حسین، و گودینی، سکینه. (1396، خرداد 28). بررسی نظریه فطرت تعلیم و تربیت از دیدگاه استاد شهید مطهری [مقاله ارائه شده در کنفرانس]. سومین همایش ملی پژوهش های نوین در حوزه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی ایران، قم،‌ ایران. https://civilica.com/doc/654932
شورای عالی آموزش و پرورش. (1391). برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران. https://iranarze.ir/blog/wp-content/uploads/2025/06/barname-darsi-melli.pdf
بناهان، مریم. (۱۳۹۶). اصول و روش‌های احیاء فطرت از منظر قرآن کریم. فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی، 14 (41)، ۱۱۳–۱۳۴. http://init.jrl.police.ir/article_18756.html
بهشتی، محمد. (1395). جایگاه فطرت در اندیشه تربیتی امام خمینی (ره). نشریة تربیت اسلامی، 11 (22)، 7-23. https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_1049.html
پریمی، علی. (۱۳۸۴). معرفت فطری در قرآن. قباست، 10 (4)، ۱۰۵–۱۳۲. https://qabasat.iict.ac.ir/article_17340.html
تقی پور ظهیر، علی. (1387). مقدمه‌ای بر برنامه‌ریزی آموزشی و درسی. انتشارات آگاه.
جوادی آملی، عبدالله. (13۷8). فطرت در قرآن (ج. 12). مرکزنشر اسراء.
حسین زاده، ام‌البنین. (1401). واکاوی انواع هویت مبتنی بر رویکرد فطرت‌گرای توحیدی در کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 10 (18)، 231-259. https://doi.org/10.30497/esi.2022.241769.1489
خمینی، روح الله. (1392). شرح چهل حدیث (اربعین حدیث) (ویرایش دوم). موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، انتشارات معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
رضاپور، یوسف. (1380). درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت در المیزان. علامه 1 (1)، 43-72. https://ensani.ir/fa/article/26853/
رضائی، محبوبه، ملکی، حسن، عباس پور، عباس، و خسروی، محبوبه. (1400). طراحی و اعتبارسنجی الگوی برنامۀ درسی تربیت دینی در دورۀ ابتدایی. پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، 18 (69)، 49-29. https://sanad.iau.ir/journal/jsre/Article/685764?jid=685764
روشندل، علی اکبر. (۱۳۹۰). علم و هنر یاددهی یادگیری: جایگاه تربیت دینی در کتاب‌های درسی با توجه به اسناد تحولی و تأکید بر دوره متوسطه. ضمیمه ماهنامه آموزشی تحلیلی و اطلاع‌رسانی معلم، ویژه‌نامه پایه ۱۱، ۱۱۶۱۲۵. https://www.roshdmag.ir/fa/article/19222/
رهنمائی، سیداحمد. (1388). پایه‌های روانشناسی تربیت دینی. نشریة اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 1 (2)، 109-138. https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/17
سبحانی نژاد، مهدی، احمدآبادی، نجمه، محمدی، آزاد، و اشرفی فاطمه. (1393). تبیین ماهیت، ابعاد و مؤلفه‌های علم تربیت دینی. فصلنامه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 18 (1)، 61-44. https://ksiu.nahad.ir/article_83.html
شارجبیان گرگابی، هاجر، و ارشد، ریاحی. (1395). نقش فطرت در معناداری زندگی از دیدگاه صدرای شیرازی. دو فصلنامه علمی-پژوهشی انسان پژوهی دینی، 13 (35)، 29-49. https://doi.org/10.22034/ra.2016.21956
شاملی، عباسعلی، ملکی، حسن، و کاظمی، حمیدرضا. (1393). برنامه درسی، ابزاری برای نیل به تربیت اخلاقی. فصلنامه اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 3 (2)، 77-98. https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/61
شورای عالی آموزش و پرورش. (1390). سند تحول بنیادین آموزش و پرورش. https://sanadtahavol.ir/
شیروانی شیری، علی. (1403). تبیین رویکرد فطرت‌گرایی توحیدی و تعیین دلالت‌های آن در برنامه‌درسی دوره ابتدایی بر اساس برنامه‌درسی ملی. تربیت اسلامی، 19 (50)، 35-17. https://doi.org/10.30471/EDU.2024.9839.2855
صمدی، پروین. (1380). طراحی الگوی مطلوب برنامه درسی دینی برای دوره متوسطه تحصیلی و میزان توافق برنامه درسی رسمی با آن [پایان‌نامه دکتری، دانشگاه تربیت مدرس]. ایرانداک
علوی، سیدحمیدرضا. (1387). نکات اساسی در فلسفه تعلیم و تربیت و مکاتب فلسفی و تربیتی. انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان.
فتحی واجارگاه، کوروش، موسی پور، نعمت‌الله، و یادگارزاده، غلامرضا. (1397). برنامه‌ریزی درسی آموزش عالی: مقدمه‌ای بر مفاهیم، دیدگاه‌ها و الگوها. مؤسسه کتاب مهربان ناشر.
فتحی واجارگاه، کوروش. (1402). اصول و مفاهیم اساسی برنامه‌ریزی درسی. علم استادان.
قاسم پوردهاقانی، علی، و نصر اصفهانی، احمدرضا. (1391). رویکرد معنوی و برنامه‌ریزی درسی. فصلنامه پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 19 (13)، 71-92. https://iej.ihu.ac.ir/article_200812.html
کاپلستون، فردریک. (1380). تاریخ فلسفه (امیر جلال‌الدین مجتبوی، مترجم؛ ج. ۱). انتشارات سروش. (اثر اصلی در سال 1946 منتشر شده است).
کاشانی، علی اکبر. (1388). اصول تربیت دینی از منظر آیات و روایات. نشریة اسلام و پرورش‌های تربیتی، 1 (2)، 169-202. https://eslampajoheshha.nashriyat.ir/node/19
کیخا، علیرضا، ملکی، حسن، شریعتی، سیدصدرالدین، صادقی، علیرضا، و مریم برهمن. (1398). تدوین و اعتباریابی راهبردهای یاددهی-یادگیری در برنامه‌درسی فطرت‌گرای توحیدی. راهبردهای آموزش، 12 (2)، 33−42. http://edcbmj.ir/article-1-2141-fa.html
گال، مردیت، بورگ، والتر، و گال، جویس. (1403). روش‌های تحقیق کمی و کیفی در علوم تربیتی و روانشناسی (حمیدرضا عریضی، احمدرضا نصر، خسرو باقری، علیرضا کیامنش، محمد جعفر پاک، و سرشت محمود ابوالقاسمی، مترجم). سمت. (اثر اصلی در سال 2006 منتشر شده است).
گوتک، جرالد. (1401). مکاتب فلسفی و آرای تربیتی (جعفر پاک سرشت، مترجم). انتشارات سمت. (اثر اصلی در سال 1988 منتشر شده است).
مرزوقی، رحمت اله، و حداد نیا، سیروس. (1396). فطرت بنیاد تربیت: رویکردی به تعلیم و تربیت اسلامی. انتشارات آوای نور.
ملکی، حسن. (1402). برنامه‌ریزی درسی: راهنمای عمل. موسسه فرهنگی مدرسه برهان.
میکائیلو، غلامحسن. (۱۳۹۴، اسفند 13). طراحی الگوی مطلوب برنامة درسی تربیت اسلامی در دوره متوسطه [مقالة ارائه‌شده در کنفرانس]. دومین کنفرانس ملی روان‌شناسی و علوم تربیتی تهران، ایران. https://civilica.com/doc/463232/
نجفی، حسن، ملکی، حسن، سبحانی نژاد، مهدی، و مصباح، علی. (1400). طراحی الگوی برنامه درسی هویت دینی در دوره اول متوسطه. نشریه مطالعات برنامه‌درسی، 16 (61)، 59-92. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354986.1400.16.61.3.6
نوروززاده، رضا. (1385). وضعیت سهم مشارکت دانشگاه‌ها در بازنگری برنامه‌های درسی مصوب شورای عالی برنامه‌ریزی. فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 12 (42)، 71-93. https://journal.irphe.ac.ir/article_702547.html
نوروزی کوهدشت، رضا، و مهدیان، محمدجعفر. (1395). رویکردی در نظریة ساختاری-عملکردی مبتنی بر تعلیم و تربیت فطرت‌گرا. فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی، 13 (38)، 55-73. http://init.jrl.police.ir/article_10417.html
هاشمی، آسیه. (1395). فطرت از دیدگاه علامه طباطبایی [پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد]. ایرانداک
همتی فر، مجتبی، و غفاری، ابوالفضل. (1393). تعلیم و تربیت مبتنی بر رویکرد فطرت (تربیت فطرت‌گرا) با تأکید بر دیدگاه آیت الله شا آبادی: مدلسازی فطرت با هرم سه وجهی. مجله مطالعات اسلامی: فلسفه و کلام، 46 (2)، 127-154. https://doi.org/10.22067/philosophy.v46i2.21486
Arthur, G., Kristjánsson, K., Harrison, T., Sanderse, W., & Wright, D. (2020). Teaching character & virtue in schools. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315695013
Chalmers, I., Hedges, L. V., & Cooper, H. (2002). A brief history of research synthesis. Evaluation & the Health Professions, 25 (1), 12–37. https://doi.org/10.1177/0163278702025001003
Doll, W. (2014). Complexity and the culture of curriculum. Complicity: An International Journal of Complexity and Education, 9 (1), 7–26. https://doi.org/10.29173/cmplct16530

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 شهریور 1404

  • تاریخ دریافت 29 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 12 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 15 شهریور 1404