نوآوری‌های آموزشی

نوآوری‌های آموزشی

تبیین وضعیت مطلوب نظام آموزش مجازی در جمهوری اسلامی ایران: تحلیل اسناد بالادستی و بین المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه آموزش روان‌شناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889-14665، تهران، ایران.
10.22034/jei.2026.589521.3517
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین وضعیت مطلوب نظام آموزش مجازی در جمهوری اسلامی ایران بر اساس اسناد بالادستی و بین‌المللی انجام شده است.
روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و پارادایم تفسیری-ساختارگرا انجام شد. با نمونه‌گیری هدفمند مبتنی بر سه معیار (مرجعیت رسمی، ارتباط موضوعی، برخورداری از گزاره‌های هنجاری)، ۱۲ سند داخلی و ۶ سند بین‌المللی انتخاب و در سطح گزاره‌های سیاستی تحلیل شدند. داده‌ها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار و الگوی سنتز تفسیری دیکسون-وودز و همکاران، در سه مرحله تحلیل و تطبیق اسناد در سه سطح همگرایی (کامل، نسبی، واگرایی آشکار) انجام گرفت. اعتباریابی با مثلث‌سازی، بازبینی همتایان و خودبازبینی انجام شد و ضریب کاپای کوهن ۰.۸۷ محاسبه گردید.
یافته‌ها: نتایج نشان داد اسناد بالادستی ایران برای هر ۹ مؤلفه، تصویر نسبتاً منسجمی از وضعیت مطلوب آموزش مجازی ارائه می‌کنند. بیشترین همگرایی با اسناد بین‌المللی در مؤلفه‌های عدالت آموزشی، زیرساخت و دسترسی، و فرایند یاددهی ـ یادگیری مشاهده شد. در مقابل، واگرایی‌های اصلی در ارزشیابی (تأکید بر ارزشیابی حضوری)، محتوا و برنامه درسی (تأکید بر نظام معیار اسلامی در برابر رویکردهای جهانی) و حکمرانی مالی (فقدان الگوی پایدار تأمین مالی) شناسایی گردید. همچنین اسناد داخلی در حوزه آموزش مهارتی و هوش مصنوعی دارای اهداف کمّی و جزئیات اجرایی بیشتری نسبت به برخی رهنمودهای بین‌المللی هستند.
نتیجه‌گیری: نظام آموزش مجازی ایران از منظر اسنادی دارای انسجام نسبی و جهت‌گیری توسعه‌محور است، اما برای تحقق کامل وضعیت مطلوب نیازمند تقویت سازوکارهای اجرایی، بازتعریف نقش معلم، توسعه نظام‌های ارزشیابی دیجیتال و ایجاد الگوی پایدار تأمین مالی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Explaining the Desired State of the Virtual Education System in the Islamic Republic of Iran: An Analysis of Domestic and International Upstream Documents

نویسندگان English

Mohammad Javad Valizadeh 1
Hamid Toreifi Hosseini 2
1 Assistant Professor, Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Educational Psychology and Counseling, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran.
چکیده English

Objective: This study aims to delineate the desired state of the virtual education system in Iran based on upstream national and international documents.
Method: Employing a qualitative approach within an interpretive-structuralist paradigm, this research utilized purposive sampling based on three criteria (official authority, thematic relevance, and inclusion of normative propositions) to select 12 domestic and 6 international documents for policy-level analysis. Data were analyzed using directed qualitative content analysis and the interpretive synthesis model of Dixon-Woods et al, involving three stages of analysis and document alignment across three convergence levels (full, partial, and explicit divergence). Validation was achieved through triangulation, peer review, and self-review, yielding a Cohen's Kappa coefficient of 0.87.
Findings: The results indicate that Iran's upstream documents present a relatively coherent vision of the desired virtual education state across all nine components. The highest convergence with international documents was observed in the components of educational equity, infrastructure and access, and the teaching-learning process. Conversely, major divergences were identified in assessment (emphasis on in-person evaluation), content and curriculum (emphasis on the Islamic criterion system versus global approaches), and financial governance (lack of a sustainable financing model). Additionally, domestic documents exhibit more quantitative objectives and implementation details in vocational training and artificial intelligence compared to certain international guidelines.
Conclusion: From a documentary perspective, Iran's virtual education system demonstrates relative coherence and a development-oriented direction. However, achieving the complete desired state necessitates strengthening implementation mechanisms, redefining the teacher's role, developing digital assessment systems, and establishing a sustainable financing model.

کلیدواژه‌ها English

Virtual Education
Upstream Documents
Desirable State
Data-Driven Governance
Artificial Intelligence in Education
اسماعیلی، سید امیر، جهاندیده، سمیرا، بختیاری، رویا، و علیلو، بهار. (۱۴۰۴، ۳۱ شهریور). تعارض عدالت آموزشی و منطق تجاری در آموزش آنلاین ]مقالة ارائه‌شده در کنفرانس[. ششمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت، تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش، تهران، ایران. https://civilica.com/doc/2418200
امیریان هاشمی، مهدیه، سلطانی‌فر، محمد، و مظفری، افسانه. (۱۴۰۱). چالش‌ها و فرصت‌های آموزش مجازی به کودکان در مدارس از منظر ارتباطات (مطالعه موردی: نرم‌افزار شاد). فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، ۵(۴۶۳۹۰. https://doi.org/10.22034/jiscm.2022.338958.1381
انصاری، مریم، و شاهنده، محبت. (۱۴۰۳). مطالعه تطبیقی شیوه‌های به‌کارگیری فناوری‌های نوین آموزشی در دانشگاه‌های مجازی و الکترونیکی ایران و برخی کشورهای آسیایی. فصلنامه پژوهش‌های کیفی در برنامه‌ریزی درسی، ۵(۱۶۱۱۳۱۵۴. https://doi.org/10.22054/qric.2025.83159.394
پیوند، فاطمه، و محمدی‌نیا، افسانه. (۱۴۰۴، ۳۱ شهریور). مطالعه تطبیقی شیوه‌های نوین آموزش مجازی در کشورهای پیشرفته و امکان‌سنجی اجرای آن در نظام آموزش ایران ]مقالة ارائه‌شده در کنفرانس[. ششمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت، تعلیم و تربیت در آموزش و پرورش، تهران، ایران، https://civilica.com/doc/2418339
جعفری، فریبا، آویژگان، مریم، و طاوسی طباطبائی، الهام. (۱۴۰۲). توصیف پژوهش‌های آموزش مجازی دانشگاه‌های علوم پزشکی در ایران: یک مطالعه مروری دامنه‌ای. مجله آموزش پزشکی، ۱۲، مقالة e4.  https://doi.org/10.22088/mededj.12.1.4
خورنگ، زیبا، اسفنجاری کناری، رضا، و امیری، زهرا. (۱۴۰۳). بررسی شکاف دیجیتالی آموزش مجازی دانش‌آموزان در دوران کرونا. فناوری آموزش، ۱۸(۳۶۰۵۶۱۸. https://doi.org/10.22061/tej.2024.9928.2916
زندی، طالب، حاتمی، جواد، و حسینی، سید عدنان. (۱۴۰۱). ارزیابی دوره‌های آموزش الکترونیکی بر اساس اصول مبنایی آموزش و طراحی انگیزشی و همبستگی آن با پیشرفت یادگیری و رضایت از دوره در آموزش عالی. دوفصلنامه مطالعات برنامه درسی آموزش عالی، ۱۳(۲۶۶۳۸۳. https://doi.org/20.1001.1.25382241.1401.13.26.3.6
سادات حسینی، سید حامد. (۱۴۰۱، ۱۰ دی). چالش‌های آموزشی و تربیتی آموزش مجازی در مدارس؛ بررسی مزایا و معایب آموزش مجازی ]مقالة ارائه‌شده در کنفرانس[. نخستین کنفرانس ملی مدیریت و کارآفرینی در مکتب شهید حاج قاسم سلیمانی، زه‌کلوت، کرمان، ایران.  . https://sid.ir/paper/1065645/fa
سلیمی، سمانه. (۱۴۰۲). شناسایی و رتبه‌بندی آسیب‌های آموزش مجازی در شبکه شاد و رابطه آن با کیفیت آموزشی. فناوری آموزش، ۱۸(۲۴۹۳۵۰۸. https://doi.org/10.22061/tej.2024.10097.2943
شورای عالی اداری. (۱۴۰۴). نقشه راه دولت هوشمند (مصوبه شماره ۶۷۲۶). B2n.ir/ff2985
شورای عالی انقلاب فرهنگی. (۱۳۸۹). نقشه جامع علمی کشور. https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=17517046340393698074
شورای عالی انقلاب فرهنگی. (۱۳۹۰). سند تحول بنیادین آموزش و پرورش (مصوبه جلسه 704 مورخ 6/10/90 به شماره ابلاغ ۱۴۲۷۵/۹۰/دش). https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=16779671442472538442
شورای عالی انقلاب فرهنگی. (۱۴۰۳). سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران (مصوبه جلسه ۹۰۱ مورخ 29/3/1403 به شماره ابلاغ 7816/1403/دش). https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1811432
شورای عالی آموزش و پرورش. (۱۳۹۱). برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران (مصوب جلسات 857 تا 872 مورخ 9/1/2/1390 الی 28/6/1391) B2n.ir/ry5500
شورای عالی آموزش و پرورش. (۱۴۰۴). اساسنامه مدرسه مجازی (مصوبه جلسه ۱۰۵۸، شماره ۱۲۰/۳۸۰۹). B2n.ir/ut6387
شورای عالی فضای مجازی. (۱۴۰۱). سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی (ابلاغیه شماره 103554 مورخ 8/6/1401) https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1751605
فرج‌زاده، محمدرضا، میرزایی، نورالدین، و کمالی، تقی. (۱۴۰۳). واکاوی چالش‌های اخلاقی یاددهییادگیری مجازی در نظام آموزش و پرورش. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، ۱۹(۳۱۴۳۱۵۰. https://doi.org/10.22034/ethicsjournal.19.3.143
 مجلس شورای اسلامی (۱۴۰۳). قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (شماره ۶۰۵۴۱) https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1809128
مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۶). قانون نظام جامع آموزش و تربیت فنی، حرفه‌ای و مهارتی (شماره ۱۱۸۳۳۵)https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1040298
مقام معظم رهبری. (۱۳۹۳). سیاست‌های کلی علم و فناوری. https://khl.ink/f/27599
مقام معظم رهبری. (۱۳۹۷). بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673
هیئت وزیران. (۱۳۸۷). سند راهبردی نظام جامع فناوری اطلاعات جمهوری اسلامی ایران. (18725/ت38876هـ) https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=2561178455736904562
Bond, M., Bedenlier, S., Marin, V. I., & Händel, M. (2024). Emergency remote teaching and beyond: Trends and challenges in digital education. Computers & Education, 210, Article 104983. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2023.104983
Bozkurt, A., & Sharma, R. C. (2023). Challenging the status quo and exploring the new boundaries in the age of algorithms: Reimagining the role of generative AI in distance education and online learning. Asian Journal of Distance Education, 18(1), 1–8. https://doi.org/10.5281/zenodo.7755273
Cohen, J. (1960). A coefficient of agreement for nominal scales. Educational and Psychological Measurement, 20(1), 37–46. https://doi.org/10.1177/001316446002000104
Dixon-Woods, M., Cavers, D., Agarwal, S., Annandale, E., Arthur, A., Harvey, J., Hsu, R., Katbamna, S., Olsen, R., Smith, L., Riley, R., & Sutton, A. J. (2006). Conducting a critical interpretive synthesis of the literature on access to healthcare by vulnerable groups. BMC Medical Research Methodology, 6, Article 35. https://doi.org/10.1186/1471-2288-6-35
European Commission. (2023). Digital Education Action Plan (2021–2027): Fostering high-quality, inclusive and accessible digital education in Europe. Publications Office of the European Union. https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan
Holmes, W., & Tuomi, I. (2022). State of the art and practice in AI in education. European Journal of Education, 57(4), 542–570. https://doi.org/10.1111/ejed.12533
Kohnke, L., & Moorhouse, B. L. (2023). Adopting AI in language teaching: Pedagogical implications and future directions. Educational Technology Research and Development, 71(5), 2457–2475. https://doi.org/10.1007/s11423-023-10275-8
Luckin, R. (2024). AI for schoolteachers: Supporting the future of teaching and learning. Routledge.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023a). Digital education ecosystem and governance: Companion to the OECD digital education outlook 2023. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/cfd3f49f-en
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023b). OECD digital education outlook 2023: Towards an effective digital transformation for teaching and learning. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/589b283f-en
Redecker, C. (2022). European frameworks for digitally competent educators and learners: Implications for educational transformation. European Journal of Education, 57(3), 376–391. https://doi.org/10.1111/ejed.12518
Sangrà, A., Raffaghelli, J. E., & Guitert-Catasús, M. (2024). Digital transformation in higher education: Emerging trends and future challenges. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 25(1), 1–19. https://doi.org/10.19173/irrodl.v25i1.7685
Selwyn, N. (2023). Education and technology: Key issues and debates (3rd ed.). Bloomsbury Academic.
Siemens, G., & Baker, R. S. (2023). Learning analytics and educational data mining: Towards communication and collaboration. Journal of Learning Analytics, 10(2), 1–15. https://doi.org/10.18608/jla.2023.10.2.1
UNESCO Institute for Lifelong Learning, & Commonwealth of Learning. (2021). Guidelines for open and distance learning for youth and adult literacy. UNESCO Institute for Lifelong Learning. https://unesdoc.unesco.org/
United Nations. (2022). Transforming education summit: Action track 4 discussion paper—Digital learning and transformation. https://www.un.org/en/transforming-education-summit
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2020). Ensuring effective distance learning during COVID-19 disruption: Guidance for teachers. https://unesdoc.unesco.org/
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education—A tool on whose terms? https://doi.org/10.54676/UZCJ6336
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, & United Nations International Children’s Emergency Fund. (2022). Gateways to public digital learning: Building equitable and inclusive digital learning systems. https://unesdoc.unesco.org/
Williamson, B., Eynon, R., & Potter, J. (2023). Pandemic politics, digital technologies, and educational futures. Learning, Media and Technology, 48(1), 1–15. https://doi.org/10.1080/17439884.2023.2166375
World Bank. (2023). The state of global learning poverty: 2023 update. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-2002-1
World Bank. (2024). Digital pathways for education transformation: Global trends and policy directions. https://www.worldbank.org/en/topic/education
Zawacki-Richter, O., & Qayyum, A. (Eds.). (2019). Open and distance education in Asia, Africa and the Middle East: National perspectives in a digital age. Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-13-5787-9
Zhao, Y. (2021). Build back better: Avoid the learning loss trap. Corwin.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 27 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 27 شهریور 1405