نوآوری‌های آموزشی

نوآوری‌های آموزشی

تحلیل و رتبه‌بندی مؤلفه‌های ضعف تخصصی دانش‌آموزان در تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
3 کارشناسی ارشد، زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
هدف این پژوهش، تحلیل و رتبه‌بندی مؤلفه‌های ضعف تخصصی دانش‌آموزان پایۀ یازدهم رشتۀ علوم انسانی در تشخیص و فهم آرایه‌های تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه بود. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر نوع داده‌ها آمیختۀ اکتشافی بود که به شیوۀ متوالی کیفی ـ کمّی انجام شد. در بخش کیفی، 10 نفر از دبیران ادبیات فارسی با روش نمونه‌گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شدند و داده‌ها از طریق مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و عمیق گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوا و کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام گرفت. روایی از طریق خودبازبینی محقق و پایایی با شاخص تکرارپذیری تأیید شد.
در بخش کمّی، جامعۀ آماری شامل دبیران ادبیات فارسی و علوم و فنون شهرستان آبیک در سال تحصیلی 1403-1402 و دانش‌آموزان پایۀ یازدهم انسانی بود. نمونۀ دبیران به‌صورت تمام‌شمار (20 نفر) و نمونۀ دانش‌آموزان بر اساس جدول کرجسی ـ مورگان، 210 نفر و به روش تصادفی ساده انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌ها پرسش‌نامۀ محقق‌ساختۀ 26 سؤالی بود که روایی صوری و پایایی آن با آلفای کرونباخ تأیید شد. داده‌ها با آمار توصیفی و آزمون T تحلیل شدند.
یافته‌ها نشان داد ضعف‌های تخصصی دانش‌آموزان در علم بیان در چهار دستۀ تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه قرار می‌گیرد. بیشترین ضریب اهمیت (39/29) مربوط به «ناتوانی در تشخیص استعارۀ پنهان به دلیل تشخیص ندادن ویژگی‌ها و لوازم مشبه‌به محذوف» و نیز «ضعف گنجینۀ واژگانی و فهم معنایی در تشخیص کنایه» بود. کمترین ضریب اهمیت (28/25) به مؤلفه‌هایی چون ضعف در تصویرسازی ذهنی در تشبیه، نارسایی در مباحث دستوری و ترکیبات اضافی، دشواری در تشخیص پیوند معنای اصلی و مجازی، تفکیک مجاز و استعاره، فهم روابط معنایی و مجاورت واژه‌ها، تمایز کنایه و مجاز و شناخت مصدر و ساختار فعل‌های مرکب اختصاص داشت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis and ranking of students' specialized weakness components in simile, metaphor, permissible and irony

نویسندگان English

Mohammadrezā Pāshā'ee 1
Akram Safari 2
Hātam Taghinejād 3
1 (PhD), Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran
2 (PhD), Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Farhangian University, Tehran, Iran
3 , MA in Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

The purpose of the current research was to identify and rank the components of specialized weakness of the 11th grade humanities students in simile, metaphor, majaz and irony. According to the analysis of the research, the results of the research showed that among the specialized reasons for students' weakness are "inability to recognize hidden metaphors due to not recognizing features and accessories similar to those omitted" and "weakness of lexical and lexical treasure and semantic understanding of students in recognizing irony" with the highest importance coefficient of 29.39 and "students' inability in imagination or mental imagery to discover similarities and proportions between similar and similar in intensive and extensive similes", "students' weakness in grammar topics (additional combinations) in recognizing and understanding addition simile", "Students' inability to recognize the similarity link between the main and figurative meaning in metaphorical words", "Inability to recognize metaphorical addition due to students' grammatical weakness in recognizing types of nominal and additional combinations", "Inability to recognize and distinguish between the permissible array and metaphor due to the similarity of these arrays to each other", "weakness in understanding the semantic relationships and proximity of words to better learn the permitted array", "students' inability to distinguish between irony and permitted and due to the similarity of these arrays" and "weakness in Recognition of the infinitive and the structure of sentences and compound verbs for recognizing ironic expressions" with an importance coefficient of 25.28 have been assigned the lowest importance coefficient.

کلیدواژه‌ها English

Students
Persian literature
speech science
specialized weaknesses
تجلیل، جلیل. (1395). معانی و بیان. مرکز نشر دانشگاهی.
حیدری، محمدرضا. (1392). پژوهشی در سرچشمه‌های علم بیان در شعر قرن چهارم. نشریه سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 6(2)، 203-183. https://bahareadab.com/article_id/389
خدامی افشاری، رشید، و کمالی، زکیه. (1397). تدریس تشبیه، استعاره و مجاز با رویکردی زبان شناسانه. فصلنامه رشد آموزش زبان و ادب پارسی، 32(1)، 55-52. https://www.roshdmag.ir/Roshdmag_content/media/Magazine2/fa/2018/4/1528.pdf
شورای عالی آموزش پرورش. (1391) برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران. https://iranarze.ir/blog/wp-content/uploads/2025/06/barname-darsi-melli.pdf
شاکری، جلیل. (1390). بررسی و تحلیل صور خیال در شعر نیما. اخوان، شاملو، به انضمام فرهنگ تصویری [رساله دکتری، پژوهشکده ادبیات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی]. ایرانداک.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1399). صور خیال در شعر فارسی. نشر آگاه.
شفیعیون، سعید. (1398). نقد و تحلیل نگاهی تحلیلی به علم بیان. پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 19(3)، 131-137. https://doi.org/10.30465/crtls.2019.3993
شمیسا، سیروس. (۱۳98). معانی بیان. انتشارات فردوس.
صحرایی، رضامراد، و یگانه، شهناز. (1397). مقایسه سازوکارهای استعاری زبان علم فارسی در مقاله های علمی رشته های فیزیک، شیمی، زبانشناسی و علوم سیاسی در سه دهه اخیر. مجله زبان شناسی و گویش های خراسان (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد)، 10(19)، 72-47. https://doi.org/10.22067/lj.v10i19.66551
صدیقیان، محمد. (1396). توانمندی دریافت معانی شعر و نثر. مجله رشد زبان و ادب فارسی، 31(2)، 53-47.
علوی‌مقدم، محمد، و اشرف‌زاده. (1395). معانی و بیان (چاپ سیزدهم). انتشارات سمت.
فشارکی، محمد. (1388). علم بیان. پژوهش‌نامه ادبیات تعلیمی پژوهشنامه زبان و ادبیات فارسی، 1(2)، 10-1. https://sanad.iau.ir/Journal/parsadab/Article/1028743
قمبری، مرتضی. (1398). علل ضعف دانش‌آموزان در درس ادبیات فارسی. فصلنامه مطالعات آموزش زبان فارسی، 5(9)، 3-12. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25386042.1398.5.9.4.2
کبوتری، جواد، بخشی‌زاده، معصومه، و آریان، حسین. (1396). نگاهی تطبیقی به شعر احمد شاملو و احمد مطر (با رویکرد تحلیل روان شناختی بر پایه نظریه شخصیت فروید). مطالعه ادبیات تطبیقی، 11(44)، 44-9. https://journals.iau.ir/article_659913.html
کزازی، میرجلالدین. (1400). زیباشناسی سخن پارسی «بیان». کتاب ماد وابسته به نشر مرکز.
گندمکار، راحله، و طبیب‌زاده، امید. (1396). بررسی مجاز در زبان فارسی بر مبنای نظریه مفاهیم واژگانی و الگوهای شناختی. فصلنامه زبان پژوهی، 9(32)، 28 – 35. https://zabanpazhuhi.alzahra.ac.ir/article_1840.html
محمدی، صمد، شکاری، عباس، و مدنی، سید احمد. (1396). آسیب شناسی آموزش به زبان فارسی از دیدگاه دبیران و دانش‌آموزان دبیرستانی کرد زبان شهرستان سنقر و کلیایی و ارائه راهکار‌ها. فصلنامه پژوهش در برنامه ریزی درسی، 53(14)، 136-118. https://sanad.iau.ir/Journal/jsre/Article/897809
مسعودی، رویا، و کلانتری،‌ معصومه. (1395). آموزش کنایه‌های مندرج در کتاب‌های فارسی اول و دوم متوسطه. فصلنامه رشد آموزش زبان و ادب فارسی، 3(29)، 97-82. https://www.roshdmag.ir/fa/magazine2/showissue/1171
نظری، ماه. (1401). زبان تصویر در علم بیان. انتشارات زوار.
نیلی پور، رضا، پورشهباز، عباس، قریشی، زهرا سادات، و یوسفی، عاطفه. (1393). بررسی اعتبار و روایی آزمون تصویری نامیدن فارسی. فصلنامه آسیب‌شناسی گفتار و زبان، 1(4)، 25 - 18. https://www.magiran.com/volume/101451
هاشمی، زهره. (1389). نظریه استعاره مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون. ادب پژوهی، 4(12)، 139-119. https://adab.guilan.ac.ir/article_377.html
Boone, R., & Higgins, K. (1993). Hypermedia basal readers: Three years of school-based research. Journal of special education technology12(2), 86-106. https://doi.org/10.1177/016264349301200202
Lesaux, N. K., Kieffer, M. J., Kelley, J. G., & Harris, J. R. (2014). Effects of academic vocabulary instruction for linguistically diverse adolescents: Evidence from a randomized field trial. American Educational Research Journal, 51(6), 1159-1194.  https://doi.org/10.3102/0002831214532165

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 15 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 30 تیر 1404