بررسی نقش استعارة مفهومی در تفهیم مفاهیم ناملموس ( مورد مطالعه: فارسی پایة پنجم ابتدایی)

مهرآور گیگلو, قاسم; علیزاده بیگدیلو, منصور

doi:10.22034/jei.2026.520423.3197

بررسی نقش استعارة مفهومی در تفهیم مفاهیم ناملموس ( مورد مطالعه: فارسی پایة پنجم ابتدایی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

قاسم مهرآور گیگلو ¹

منصور علیزاده بیگدیلو ²

¹ استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889- 14665 تهران، ایران.

² گروه ادبیات فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، ایران

10.22034/jei.2026.520423.3197

چکیده

استعارة مفهومی به عنوان نظریه‌ای کاربردی در امر تفهیم مفاهیم انتزاعی شناخته می‌شود‌. در پژوهش حاضر تلاش شده است تا از رهگذر این نظریه، میزان کاربرد استعارة مفهومی در کتاب «فارسی» پایة پنجم ابتدایی مورد بحث و مداقّه قرار گیرد و نقش آن‌ در تفهیم مفاهیم ناملموس تبیین شود. به همین منظور داده‌های جمع‌آوری شده با روش تحلیل مقوله‌ای محتوا، ارزیابی شده است. مطابق با این شیوه، ابتدا داده‌های مستخرج از متن به اجزایی تقسیم شده است. سپس آن‌ها را در رده‌هایی دسته‌بندی کرده، در گام بعدی فراوانی هر یک از دسته‌ها را شمارش کرده و درصد آن‌ها را تعیین کرده‌ایم، در پایان آمارهای به دست آمده را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادیم. یافته‌ها نشان داد که مؤلّفان در مجموع از 118 استعارۀ مفهومی برای تفهیم مفاهیم انتزاعی در جهت ارتقای ادراک دانش‌آموزان بهره برده‌اند. از آن میان، تنوع حوزه‌های مقصد عینی‌شده به 59 و تنوع حوزه‌های مبدأ استفاده شده، به 58 مورد می‌رسد؛ بنابراین تنوع دو حوزۀ مبدأ و مقصد در فارسی پنجم از بسامد قابل قبولی برخوردار است. استفاده از 118 استعاره، در کنار تنوع نزدیک به 50 درصدی حوزه‌های مبدأ و مقصد به کار رفته در آن به درک بهتر مفاهیم در فارسی پنجم کمک کرده است؛ امّا فراوانی استعاره‌ها در هر یک از درس‌ها یکسان نیست و مؤلّفان در بهره‌گیری از این امکان آگاهانه عمل نکرده‌اند. با ایجاد توازن در بکارگیری استعاره در همة درس‌ها، می‌توان به شکلی نظام‌مند از این ابزار تفهیمی استفاده کرد.

کلیدواژه‌ها

استعارة مفهومی

مفاهیم انتزاعی

فارسی

پایة پنجم

عنوان مقاله English

Investigating the role of conceptual metaphor in understanding intangible concepts (Case study: Persian, fifth grade elementary school)

نویسندگان English

Ghasem Mehravar Giglou ¹

Mansour Alizadeh Bigdelou ²

¹ Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran.

² Ph.D. in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran

چکیده English

Background and Objectives: Conceptual metaphor is known as an applied theory in understanding abstract concepts. In the present study, an attempt has been made to examine the extent of the use of conceptual metaphor in the fifth grade Persian textbook through this perspective and to explain its role in understanding intangible concepts Methods: For this purpose, the collected data has been evaluated using the categorical content analysis method. According to this method, first, the data extracted from the text has been decomposed into components. Then, they have been categorized into categories, in the next step, we have counted the frequency of each category and determined their percentage, and finally, we have analyzed the obtained statistics. techniques. Findings: The findings showed that the authors used a total of 156 conceptual metaphors to explain abstract concepts in order to improve students' understanding. Among them, the diversity of the objectified target domains reached 94 and the diversity of the source domains used reached 93; therefore, the diversity of the two source and target domains in the fifth grade Persian has an acceptable frequency. Conclusion: The use of 156 metaphors, along with a nearly 60% diversity of source and target domains used in them, has helped to better understand concepts in the fifth grade Persian; however, the frequency of metaphors is not the same in each lesson and the authors have not acted consciously in utilizing this possibility. By creating a balance in the use of metaphor in all lessons, this understanding tool can

کلیدواژه‌ها English

Conceptual metaphor

abstract concepts

Persian

Fifth grade

student

استاک‌ول، پیتر. (۱۳۹۳). درآمدی بر شعرشناسی شناختی (ترجمة لیلا صادقی). مروارید. (اثر اصلی در سال 2014 منتشرشده است).

اکبری شلدره، فریدون، جبلی‌آده، پریچهره، و نجاران، فرح. (۱۴۰۳). فارسی پنجم دبستان. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی

ایرانی، نفیسه، و فتاحی چالانچی، علوی. (۱۴۰۲). نقد و تحلیل تصاویر کتاب فارسی پنجم دبستان و بررسی ارتباط آن‌ها با متن درس. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 10(1)، 118-138. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.27172228.1402.4.1.6.9

بابایی، مریم، و کاسی، فاطمه. (۱۴۰۱). بازتاب هویت ملی در کتاب فارسی پنجم دبستان از دورة قاجار تا پایان قرن چهاردهم شمسی. مطالعات برنامة درسی، 17(67)، 237-266. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354986.1401.17.67.10.2

بنی‌عصار، امیر. (۱۳۹۷). نقش استعارة مفهومی در فهم آیات با تطبیق «زندگی تجارت است». ذهن، 19(73)، 139-157. https://zehn.iict.ac.ir/article_31268.html

پندآموز، محمد، سلحشوری، احمد، شریفی درآمدی، پرویز، فیاض، ایراندخت، و درتاج، فریبرز. (۱۴۰۲). کارکرد استعاره در یادگیری از دیدگاه ویتگنشتاین: تبیینی نظام‌مند. غرب‌شناسی بنیادی، 14(1)، 119-146. https://doi.org/10.30465/os.2023.46100.1922

جرجانی، عبدالقاهر. (۱۴۱۲ق). اسرارالبلاغه (تصحیح ابو فهر محمود محمد شاکر). مطبعة المدنی

حمزه‌لو، زهره، مختاری، لیلا، مسکینی، طلا، و نوری، فاطمه. (۱۴۰۰). تحلیل محتوای ارتباطی اهداف کتاب فارسی خوانداری پایة پنجم ابتدایی بر اساس متن نوشتاری. پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش‌وپرورش، 4(42)، 109-122. https://www.jonapte.ir/showpaper/3841075

داوری اردکانی، رضا. (۱۳۹۳). زبان استعاری و استعاره‌های مفهومی. هرمس

راسخ مهند، محمد. (۱۳۹۴). درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی: نظریه‌ها و مفاهیم. سمت

رقیب‌دوست، شهلا، و صادقی، شهره. (۱۳۹۴). فرایند رشد درک استعاره در کودکان 6 تا 8 سالة فارسی‌زبان. زبان‌شناخت، 11(6)، 137-160.https://languagestudy.ihcs.ac.ir/article_2080.html

زاهدی، کیوان، و محمدی زیارتی، عاطفه. (۱۳۹۰). شبکة معنایی حرف اضافة فارسی «از» در چارچوب معنی‌شناسی شناختی. تازه‌های علوم شناختی، 13(1)، 67-80. https://icssjournal.ir/browse.php?a_id=319&sid=1&slc_lang=fa

زرین‌کوب، عبدالحسین. (۱۳۹۲). ارسطو و فن شعر. امیرکبیر

زندی، بهمن، روشن، بلقیس، قاسم‌پور مقدم، حسین، و باباسالاری، زهرا. (۱۳۹۴). تحلیل محتوای شناختی استعارة کارکردی در کتاب‌های درسی فارسی دورة ابتدایی. نوآوری‌های آموزشی، 15(57)، 7-22. https://noavaryedu.oerp.ir/article_79080.html

سعدی، مصلح‌بن‌عبدالله. (۱۳۸۴). گلستان (تصحیح، توضیح و شرح غلامحسین یوسفی). خوارزمی

شریفی، شهلا، و حامدی شیروان، زهرا. (۱۳۸۹). بررسی استعاره در ادبیات کودک و نوجوان در چارچوب زبان‌شناسی شناختی. تفکر و کودک، 2(1)، 39-63. https://fabak.ihcs.ac.ir/article_329.html

صائمین، سیده پروین، برخورداری، رمضان، و ضرغامی، سعید. (۱۴۰۱). تبیین استعاره‌های مفهومی جهت‌دار زمان در مکان در کتاب فارسی پایة چهارم ابتدایی بر مبنای رویکرد لیکاف و جانسون. نوآوری‌های آموزشی، 21(82)، 133-146. https://doi.org/10.22034/jei.2022.285549.1918

صدری، نیره. (۱۳۸۵). بررسی استعاره در ادبیات فارسی از دیدگاه زبان‌شناسی شناختی [رسالة دکتری منتشرنشده]. دانشگاه علامه طباطبایی

صفوی، کورش. (۱۳۹۷). درآمدی بر معنی‌شناسی. سورة مهر

علوی‌مقدم، محمد، و اشرف‌زاده، رضا. (۱۳۸۶). معانی و بیان. سمت

علیزاده بیگدیلو، منصور، سیدکلان، سید محمد، و حیدری، عبدالحسین. (۱۴۰۳). واکاوی نقش استعاره در تفهیم مفاهیم غیرعینی. تربیت اسلامی، 19(47)، 143-161. https://doi.org/10.30471/EDU.2024.9684.2822

فتوحی، محمود. (۱۳۹۳). آیین نگارش مقالة علمی‌پژوهشی. سخن

کریم‌نژاد دلامی، زهرا، و کریم‌نژاد دلامی، فاطمه. (۱۴۰۰). تحلیل محتوای کتاب فارسی پنجم دبستان بر اساس حوزه‌های موضوعی رویکرد فطرت‌گرای توحیدی برنامة درسی و انتظارات یادگیری راهنمای معلم. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 32(3)، 26-41. https://joisas.ir/showpaper/1296617

کوچِسِش، زولتان. (۱۳۹۴). استعاره در فرهنگ (ترجمة نیکتا انتظام). سیاهرود. (اثر اصلی در سال 2015 منتشرشده است).

گلفام، ارسلان، و یوسفی‌راد، فاطمه. (۱۳۸۱). زبان‌شناسی شناختی و استعاره. تازه‌های علوم شناختی، 4(3)، 1-6. http://icssjournal.ir/article-1-576-fa.html

لیکاف، جرج، و جانسون، مارک. (۱۳۹۴). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم (ترجمة هاجر آقابراهیمی). علم. (اثر اصلی در سال 2014 منتشرشده است)..

لیکاف، جرج، و جانسون، مارک. (۱۳۹۵). فلسفة جسمانی (جلد 1، ترجمة جهانشاه میرزابیگی). آگاه. (اثر اصلی در سال 2015 منتشرشده است).

لیکاف، جرج. (۱۳۹۵). قلمرو تازة علوم شناختی (جلد 1، ترجمة جهانشاه میرزابیگی). آگاه. (اثر اصلی در سال 2015 منتشرشده است).

نظری، جواد، و مختاری، مرضیه. (۱۳۸۸). نقش مقوله‌ها و واحدها در تحلیل محتوا. کتاب ماه علوم اجتماعی، 14(14)، 92-96. https://ensani.ir/file/download/article/20110111141436-

نیلی‌پور، رضا. (۱۳۹۴). زبان‌شناسی شناختی (دومین انقلاب معرفت‌شناختی در زبان‌شناسی). هرمس

هاشمی، زهره، و قوام، ابوالقاسم. (۱۳۹۱). امید و ناامیدی در بوف کور: تحلیل مفاهیم انتزاعی بر اساس نظریة استعارة مفهومی. فصلنامة نقد ادبی، 20(5)، 143-170. https://lcq.modares.ac.ir/article_18567.html

هاوکس، ترنس. (۱۳۸۶). استعاره (ترجمة فرزانه طاهری). نشر مرکز. (اثر اصلی در سال 2007 منتشرشده است).

Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Conceptual metaphor in everyday language. The Journal of Philosophy, 77(8), 453-486. https://www.jstor.org/stable/2025464,

Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors we live by. The University of Chicago Press.